Religijne pisma polemiczne z lat 1692-1702 - kulturowe dziedzictwo europejskiej myśli pietystycznej w kontekście wielowyznaniowości wczesnonowożytnego Gdańska

Religious polemical writings from the years 1692 to 1702 - cultural heritage of the European Pietistic thought in the context of multi-denominationalism of early modern Gdansk

(projekt realizowany w latach 2017-2019)

Kierownik grantu: dr Liliana Maria Lewandowska

 

Streszczenie projektu

(1) Celem projektu jest opracowanie unikatowego historycznego materiału źródłowego, obejmującego niezwykle interesujący wycinek historii gdańskiego Kościoła ewangelickiego, jakim była polemika teologiczna między pietyzmem a ortodoksją luterańską na przełomie XVII i XVIII wieku. W centrum uwagi stoi dwóch teologów: dr Samuel Schelwig (1643–1715), kaznodzieja, pedagog, doktor i profesor teologii i filozofii, bibliotekarz i rektor Gimnazjum Akademickiego w Gdańsku Athenaeum, oraz Constantin Schütz (1646–1712), pastor kościoła NMP w Gdańsku, wice-senior Ministerium Duchownego w Gdańsku i zwolennik myśli Filipa Jakuba Spenera. Projekt ma na celu określenie genezy i okoliczności powstania i przebiegu sporu (w kontekście historycznym i kulturowym), jak i rzeczową analizę struktur myśli pietystycznej w oparciu o wybrane aspekty teologii pietystycznej i ortodoksyjnej w ujęciu porównawczym (w odniesieniu do teologii zachodnioeuropejskiej, jak i w kontekście ówczesnego wielowyznaniowego i wieloetnicznego społeczeństwa gdańska). Zagadnienie to będzie analizowane w kontekście wspólnych wartości i elementów europejskiego dziedzictwa kulturowego. Wybór takiego zagadnienia podyktowany jest faktem, iż obecnie nie dysponujemy w języku polskim żadnym pełnym, syntetycznym opracowaniem gdańskich sporów pietystycznych, a najbardziej adekwatne przedstawienie historii Kościoła ewangelickiego w Gdańsku, w tym także powyższej polemiki, pochodzi z 1863 r. i zostało napisane w języku niemieckim, przez co jest niedostępne dla wielu polskich badaczy i innych zainteresowanych tym zagadnieniem. Jest to zatem projekt w pełni odkrywczy, dotyczy bowiem materiału źródłowego, który stanowi bardzo cenne źródło do badań nad nowożytną historią Gdańska. W ramach projektu przeprowadzona zostanie analiza niemieckojęzycznych, wyselekcjonowanych, unikatowych tekstów pisanych źródeł historycznych o charakterze relacyjno-narracyjnym (pisma polemiczne, traktaty religijne, anonimowe listy, a także w pewnym stopniu ego-dokumenty oraz wydane drukiem rozporządzenia miejskie). Są to stare druki o różnej objętości i formacie, które ukazały się w latach 1693–1702 głównie w drukarniach gdańskich (Rhete, Stolle, Reiniger). Obecnie przechowywane są w rozproszeniu w zbiorach różnych bibliotek polskich i zagranicznych, a także w dużej mierze udostępnione jako obiekty ucyfrowione i upowszechnione w modelu Open Access. Badania naukowe umożliwią ustalenie genezy, chronologicznego i systematycznego przebiegu i zakończenia sporów pietystycznych oraz zrozumienie mechanizmów, które pozwalały teologom na uczestniczenie w debacie i odrzucanie argumentów przeciwników, a także ukażą zarówno teologiczny wymiar sporu o różnice dogmatyczne w doktrynie i ich rozumienie, jak i tło historyczne oraz kontekst kulturowo-społeczny konfliktu i osób w niego zaangażowanych.

(2) Metodologia: W ramach przeprowadzonych badań nad materiałem źródłowym zastosowana zostanie metoda filologiczno-historyczna z elementami hermeneutyki biblijnej. Analiza tekstów źródłowych obejmować będzie opracowanie starodruku oraz krytykę wewnętrzną (hermeneutykę) i interpretację (psychologiczną, socjologiczną, teologiczną). W praktyce analiza tekstu źródłowego doprowadzi do wyodrębnienia określonych zjawisk i wydarzeń związanych z prowadzonymi sporami pietystycznymi oraz ich wartościowania, a także umożliwi uporządkowanie zagadnień dogmatycznych oraz odczytanie i ewaluację wartości teologicznych prowadzonej polemiki.

(3) Wpływ spodziewanych rezultatów na rozwój nauki, cywilizacji, społeczeństwa: Rezultatem twardym projektu będzie pełna baza danych badawczych, dzięki której możliwym będzie ukazanie niezbadanego dotąd fragmentu historii Gdańska i gdańskiej gminy ewangelickiej na przełomie XVII/XVIII wieku. Stworzenie unikatowego zaplecza badawczego w postaci bazy surowych danych badawczych w otwartym dostępie umożliwi dalszy rozwój nauki, dając wielu naukowcom i zainteresowanym tak z Polski, jak i z zagranicy dostęp do wyselekcjonowanego materiału źródłowego i zwiększając możliwość ewaluacji wyników międzynarodowych badań w tym zakresie. Jednocześnie dane badawcze stanowić będą podstawę do przygotowania wielu opracowań powyżej opisanego zagadnienia zarówno od strony teologicznej, jak i historyczno-kulturowej, w tym edycji tekstów źródłowych, mniejszych przyczynków naukowych oraz rozprawy habilitacyjnej. Przewiduje się również możliwość promocji tego zagadnienia w formie popularnonaukowej, tj. np. wystawy i projekty na festiwalu nauki i sztuki.

Rezultaty miękkie: Opracowanie zagadnienia na bazie źródeł historycznych umożliwi ukazanie historycznego miasta Gdańska w kontekście istotnej europejskiej myśli teologicznej, kształtującej nie tylko duchowość chrześcijan, ale i społeczno-kulturową tożsamość nowożytnych społeczeństw miejskich. Projekt wpłynie na rozumienie mechanizmów rządzących wielowyznaniowym, wielokulturowym i kosmopolitycznym społeczeństwem gdańskim, a jego wyniki mogą przyczynić się do rozwoju regionalnych zainteresowań naukowo-badawczych, zwiększenia poziomu wiedzy o historii regionu pomorskiego i motywacji do kontynuowania badań w tym zakresie. Jest to zatem pierwszy taki nowatorski projekt, który idealnie wpasowuje się w aktualne tendencje naukowe, obejmujące regionalizację badań historycznych, i ma szansę wypełnić lukę poznawczą w badaniach nad historią nowożytną Kościoła ewangelickiego w Gdańsku.

 

Summary

(1) The research project objective concerns the analysis of the preserved source material regarding the history of the polemics between the Pietism and the Orthodox Lutheran Church of Gdansk at the turn of the the 17th and 18th centuries. The focus is on two theologians: Samuel Schelwig (1643–1715), an Orthodox-Lutheran preacher, educationalist, doctor and professor of sacred theology and philosophy, librarian, president of the Academic Gymnasium in Gdansk Athenaeum in Gdansk, and Constantin Schütz (1646–1712), pastor of the St. Mary’s Church in Gdansk, the follower of Philip Jacob Speners Pietistic thought in Gdansk, who had also the vice-senior dignity in the Lutheran Church in Gdansk in the city. The research project objectives include the origin-and-cause investigation of the polemics (from the historical and cultural point of view) as well as finding structures of Pietistic thought based on the analysis of chosen aspects of Orthodox Lutheran and Pietistic theology in comparative perspective (in relation to the theology of Western Europe as well as in the context of contemporary multi-faith and multi-ethnic society Gdansk). This issue will be analyzed in the context of shared values and elements of the European cultural heritage. This choice of this kind of research objectives was dictated by the fact, that we don’t have currently a comprehensive summary research work in Polish language that would present all aspects of the Pietistic/Orthodox Lutheran controversy, and the most adequate analysis of the Evangelical Church history in Gdansk, including the above polemics, dates from 1863 and was written in German, for which reason it is unavailable for many Polish researchers and others interested in this issue. It is undoubtedly an innovative project which is a very valuable resource for the research on the Evangelical Church history in Gdansk. These objectives should be achieved on the basis of a unique, preserved source material from the years 1692–1702, initially selected, written in New High German and printed mostly in printing houses in Gdansk (Rhete, Stolle, Reiniger). These are mostly apologetic-polemical writings and theological treatises as well as briefer anonymous letters (mostly libels) or resolutions of the city council of Gdansk. Nowadays, well-preserved old prints are kept in diverse institutions, in valuable collections of various Polish and foreign libraries as well as made to a large degree available to the general public as digitized objects and disseminated in the Open Access publishing model. The research results allow to show the origin, course and termination of religious polemics mentioned above and both the theological dimension of the dispute over the dogmatic differences in the Christian doctrine and their understanding as well as the historical background and cultural and social context of this conflict and people involved in it.

(2) Research methodology: The research on primary texts is founded on the philological-historical method with elements of biblical hermeneutics. The analysis of all source texts includes first of all a investigation of historical writings as well as source criticism (hermeneutics) and (psychological, sociological, theological) interpretation. In practice, the analysis of the source texts leads to the selection of specific phenomena and events related to the Pietistic/Orthodox Lutheran disputes and their evaluation, as well as allows to order systematically all dogmatic issues, understand and evaluate theological worth of polemics writings.

(3) Expected impact of the research project on the development of science, civilization and society: Hard results of the project include a full raw scientific data repository, thanks to that it will be possible to illustrate this unexplored piece of the history of Gdansk and the local Evangelical community at the turn of the 17th and 18th centuries. The development of a unique research base in the form of raw data repository available in Open Access publishing model will contribute to the further development of science, giving many scientists and interested people from Poland and foreigners an access to the selected source material and increasing the possibility to evaluate the results of international research in this area. At the same time, the research results will provide the basis for a number of studies describing all above mentioned issues from both the theological and historical-cultural point of view, source text editions, research papers, habilitation thesis. It is assumed that the research results can be presented also in popular-scientific projects such as exhibitions or science and art festivals.

Soft skills: Thanks to the source text investigation there will be possible to show the early modern city Gdansk in the context of the significant European theological thought, that influenced not only the spirituality of Christians, but also the socio-cultural identity of early modern urban societies. The project will affect the understanding of the mechanisms governing multireligious, multicultural and cosmopolitan society Gdansk and its results allow to establish regional research interests, increasing the level of knowledge about the history of the Pomerania region and the motivation to continue to conduct research and education in this field. This is an undisputed innovative project which perfectly fits into current trends in science referring to a regional focal point of the history research and has its chance to fill cognitive gaps in the investigation of the early modern Lutheran Church history in Gdansk.

 

Rezultatem grantu ma być baza surowych danych badawczych, które uporządkowane zostaną za pomocą Zotero oraz umiejscowione w Repozytorium UMK.